Banja Koviljača, arhitektura.

Banja Koviljača se kao seosko naselje pominje još u 16. veku. Krajem 18.veka bogati Turci iz Podrinja I Mačve dolazili su na izlete u Banju koja se vremenom pretvorila u prirodno lečilište na otvorenom. Početkom 19.veka mesto je već poznato po smrdljivoj sumpornoj I hladnoj mineralnoj vodi. Tokom 1836. godine, iskopan je glavni izvor I prokopan kanal za isušivanje močvarnog terena, a već 1846. godine otkupljeno je zemljište oko izvora. Tada su otpočele I pripreme za izgradnju prvih banjskih objekata. Stare zgrade građene tokom druge polovine 19.veka uglavnom su porušene početkom 20.veka I zamenjene novim, reprezentativnijim. Park je organizovan u isto vreme dok prve bušotine potiču iz 1889. godine.

Inžinjer Mihajlo K. Knežević ( 1872-1946 ) bio je prvi upravnik Banje Koviljače koji je kao službenik Ministarstva građevina, sa kancelarijom u Loznici, izvodio I nadgledao završne radove oko uređenja parka, gradnje prvih objekata, uvodjenje instalacija, vodovoda I sl. Neposredno pred dolazak u Banju Koviljaču, Knežević je putovao I upoznavao banje u Nemačkoj, Austriji I Švajcarskoj. Sa kraćim pauzama boravio je u Banji Koviljači tokom čitave prve decenije veka, do 1913. godine kada postaje načelnik inžinjerskog odeljenja Ministarstva građevina u Beogradu.

Prvi graditeljski poduhvati u Banji Koviljači trajali su izmedju 1902. I 1912. godine. Oktobra 1902. godine, sačinjen je ugovor o ustupanju Banje na 50. godišnju eksploataciju Podrinjskom okrugu, na osnovu “Zakona o ustupanju Banje Koviljače ( Smrdan banja ) narodu okruga podrinjskog u eksploataciju”, koji je donet na zasedanju Narodne skupštine u Nišu 1. avgusta 1898. godine, potpisan I potvrdjen od kralja I vlade.

Banja Koviljača je kao poznato lečilište bila aktivna I pre zvaničnog proglašenja. Najstarija sačuvana zidana zgrada u parku Banje Koviljače je “Banjaska uprava”. Obnavljana u više navrata danas je ponovo privedena staroj, originalnoj nameni mada u nešto promenjenom obliku, naročito enterijera.

Nedaleko od uprave podignut je ubrzo I prvi banjski hotel “Podrinje”, oko 1908. godine a potom I dva pansiona za izdavanje “Koviljača” I “Bosna” podignuti su do 1912. godine. Sva tri objekta su identitčnog izgleda, strukture I namene. Hotel “Podrinje” je za razliku od susednih pansiona imao u prizemlju restoran I kafanu, omiljeno sastajalište gostiju I meštana. Od prvobitnog objekta ostala je samo fasada prema parku, tačnije njen prizemni I spratni deo. Ostali deo današnjeg hotela “Podrinje” podignut je sredinom osamdesetih.

Iz vremena do 1912. godine kada je izgradnja obustavljena zbog nadolazećih ratnih događaja, u Banji Koviljači je podignuto još nekoliko privatnih vila: vila “Zora”, koja je do kasnih pedesetih godina zauzimala mesto na samom centru, izvan parka, vila “Drina” sa 38 soba za izdavanje, vlasništvo lozničkog trgovca Alekse Uroševića I sinova, vila “Gučevo” u neposrednoj blizini, koja je uzeta kao banjski model za čitav niz sličnih objekata podizanih u periodu izmedju 2 svetska rata. Najveći objekat podignut u tom periodu “Novo sumporno kupatilo Kralja Petra I” gradjen je izmedju 1903.godine I 1908. zajedno sa zgradama za mašineriju, rezervoarom I ložionicom. Projektanti novog sumpornog kupatila bili su arh. Dragutin Djordjević I inž. Nikola Stamenković. Dragutin Djordjević (1866-1933) rodjen je u Loznici, a umro je u Beogradu kao priznat graditelj I projektant više velikih javnih objekata koje je gradio u saradnji sa Dušanom Živanovićem, Nikolom Nestorovićem I Androm Stevanovićem.

Po stilu, objekti podignuti u periodu do 1912. godine mogu se vezati na graditeljstvo banjskih I klimatskih lečilišta. Skromni volumeni gradjevina, osim kupatila, odgovaraju vremenu I mestu nastanka. Upotreba lokalnih materijala, posebno kamena I drveta takodje je karakteristika podignutih objekata. Struktura vila je jednostavna, obično su to prizemne ili spratne zgrade sa manjim isturenim ulaznim tremom I drvenom konstrukcijom zabata kao glavnim fasadnim ukrasom. Otvori prate unutrašnji raspored koji je uglavnom osmišljen namenski, za izdavanje u vidu pansiona. U vilama se ponekad pojavljuju I detalji kvalitetne zanatske produkcije, drvenarija I sl.

U prvom periodu gradnje započeti su I objekti “Blatnog kupatila” koji je projektovala arh. Jovanka Bončić-Katerinić I zgrada “Banjske dvorane (Kur salon) za koju su prvobitno nacrte izradili Dragutin Maslać I Vladimir Popović. “Kur salon” kao najveći I najreprezentetivniji banjski objekat gradjen je dugo, a definitivno je završen I svečano otvoren 1932. godine. U obličavanju prostora, rasporeda I koncepcije spoljašnjeg izgleda učestvovao je čitav tim Ministarstva gradjevine SHS: nacrte su izradili arh. Jovanka Bončić-Katerinić I arh. Milan Minić, čiji će rad obeležiti graditeljstvo Banje Koviljače u periodu izmedju dva svetska rata. Detalje unutrašnjosti, stepenište I kandelabre na terasi prema parku projektovao je ruski emigrant arh. Nikolaj Petrovič Krasnov.

Veći deo javnih objekata, hotela I pansiona podignut je u periodu od 1920. do 1928. godine. Dodatne gradnje I uredjivanje objekata potrajalo je do polovine IV decenije. Veliki gradjevinski poduhvati započeti u prethodnom periodu, “Blatno kupatilo”, I banjska dvorana “Kur salon” završeni su početkom IV decenije čime je banjski park dobio potpuno izgradjenu neposrednu okolinu.

Ministarstvo gradjevina je već početkom III decenije rešilo da nastavi dalju urbanizaciju Banje Koviljače. Njihovu ponudu je prihvatio arh. Milan Minić koji se sa porodicom doselio u Banju Koviljaču gde je proveo narednu deceniju učestvujući u rekonstrukciji, uredjenju objekata, projektovanju I dovršavanju više zgrada rezidencijalne I zdravstvene namene. Prema njegovim nacrtima izgradjeni su skoro identični hoteli “Dalmacija” I “Hercegovina”, na prostranom platou sa obuhvatnom kolonadom I stepeništima, vidikovcem I paviljonom za muziku. Potom Minić projektuje I gradi hotel “Beograd”, nešto manji spratni objekat na obodu parka I vila “Beograd” smeštenu iza hotela sa stanovima za nameštenike. Minić je autor više vila I pansiona podignutih za privatne poručioce. Sa sigurnošću mu se može pripisati vila “Zdravlje”, vlasništvo ondašnjeg upravnika dr. Jakšića. Na istočnom obodu parka, minić je podigao dve spratne vile razvijenih osnova I otvorenih terasa prema parku: vila “Ivanka” I vila “Katarina” vlasništvo beogradskog trgovca Trifuna Jovića. Zgrada “Sirotinjskog doma” dobrotvorke Stake Pejić, sasvim je u duhu nacionalne arhitekture koji je prisutan na većem broju Minićevih banjskih zgrada. Dom je započet pred početak I svetskog rata, a Minić ga je dovršio neposredno posle rata.

Po analogiji sa hotelima “Dalmacija” I “Hercegovina”, Miniću se može pripisati I zgrada “Doma bolesničkog fonda Državnih železničara”, nekadašnja privatna vila “Draga” koja nosi sve elemente glavnih Minićevih banjskih objekata: naglašena I šatorski završna krovna konstrukcija, razudjen sistem otvora I posebno balkona. Nešto dalje od parka u vreme boravka Minića, u Banji Koviljači podignute su I još dve privatne vile: vila “Samokres” I “Cer”. To su porodične spratne vile smeštene na strmim dvorišnim placevima, krovom na 4 vode I obiljem klasično koncipiranog fasadnog ukrasa ( stubovi, frontoni, parapeti I sl.). Još jedna vila, “Sunčica” podignuta za cvećara Milosava Stekića, svojim svedenim (francuskim) izgledom asocira na Minićev arhitektonski rukopis, mada se u mnogome razlikuje od ostalih u količini primenjenog fasadnog ukrasa.

Vilu I kafanu “Bled” podigao za porodicu Djonović, šabački inžinjer S. Maksimović 1933. godine. Koji su bili smešteni u samom centru Banje Koviljače. Danas su ti objekti potpuno srušeni I na njihova mesta su izgradjeni novi objekti.

Tokom IV decenije, u Banji Koviljači podignuti su I po volumenu veći objekti: “Državni sanatorijum” I “Radnički sanatorijum Stražilovo” ( prvobitno privatna vila Stražilovo). Državni sanatorijum dugo se gradio, izmedju 1923. I 1936. godine a projektovali su ga arhitekti Ministarstva gradjevina.

Od vila nastalih tokom IV decenije, treba pomenuti vilu “Sarina”, podignutu za šabačku industrijsku porodicu Žak, vilu “Sarajevo”, izdužene osnove sa nizom spojenih balkona I terasa izvedenih u drvetu, I vila “Malinka” gradjevinu u maniru starijih banjskih vila. Karakteristična je vila “Purić” sa mansardnim krovom, smeštena u blizini vile “Gučevo”. Nešto veće vile “Srbadija” I manja “Banka” smeštene su u širem parkovskom okruženju. Od manjih vila podignutih uz put prema Zvorniku, treba pomenuti vile “Bupče”, “Loznicu” (srušenu neposredno posle rata), manju vilu “Mačva” I “Obrenovčanka” I dve porodične kuće Aleksić, koje svojim neoklasicističkim izgledom podsećaju na slične objekte gradjene u okolini parka.

Stilska I graditeljska bliskost banjski objekata navodi na zaključak da je mali broj arhitekata I gradjevinara radio u Banji Koviljači. Uočljiv je nedostatak objekata gradjenih u maniru bezornamentalne moderne što se može povezati sa činjenicom da je u vremenu do 1930. godine, kada je moderan stil prihvaćen kod nas, u Banji Koviljači podignuta većina važnijih javnih I privatnih zgrada. Za moderan stil se jedino mogu vezati vila “Ankica” I manja porodična kuća u blizini rakine česme, gradjene u jednostavnom maniru bezornamentalnog modernizma.

Banja Koviljača dugo nije imala crkvu. Za potrebe crkve bio je preuredjen dugo godina deo zgrade Doma Stake Pejić. Po planu crkva je trebala biti podignuta u samom parku, odmah do glavnog ulaza. Gradnja je počela neposredno pred početak II svetskog rata. Posle rata, nove vlasti su planski porušile započetu crkvu, a potom dugo odlagali gradnju nove, sada postavljenu severno od obliženjeg parka. Gradnja crkve “Svetih apostola Petra I Pavla” okončana je tek 1975. godine. Projekat je još 1938. godine izradio arh. Dragomir Tadić koji je za potreba SPC projektovao I gradio veliki broj crkava I kapela. Ktitori crkve bili su general Ranko Alimpić I supruga Mileva.

U parkovskom kompleksu Banje Koviljače nailazimo na još nekoliko manjih graditeljskih dela: zidanih kupatila, javnih česmi I ukrasnih kapija, uobičajenih pojava u arhitekturi banjskih lečilišta. Izvori u parku potiču još iz ranijih vremena ali za javnu I higijensku ispravnu upotrebu organizovani su tek početkom XX veka, kada je I sam park konačno graditeljski osmišljen I organizovan.

“Staro sumporno kupatilo”, omanja gradjevina osmougaone osnove, nekada je imala manji mansardni krov I manji objekat uz sebe koji je služio kao prvobitno banjsko kupatilo. Saletla bunara sumporne vode za piće I danas postoji u parku I bunar “Vuka Karadžića”, skladna drvena konstrukcija, izrezbarena I bojena, podignuta 1926. godine. Najreprezentativnija konstrukcija je sigurno “Sumporna česma”, neoklasistička parkovska gradjevina postavljena na postolje, sa 6 slobodnih stubova koji pridržavaju šestougaonu krovnu konstrukciju završenu sa krunom, simbolom kraljeve vlasti, koja je vremenom nestala. Izvor je danas u lošem stanju I ne koristi se. Iznad hotela “Dalmacija” I “Hercegovina” nalazi se još uvek aktivna “Česma Princeze Jelene” (tri česme) sa manjom zidanom konstrukcijom, podignuta tokom prve decenije XX veka. Na putu za “Sanatorijum” nalazi se u zemlju ukopana “Rakina česma”, podignuta 1926. godine.

Česme “Ante Bogićević” I tzv. “Jordanov izvor gvoždjevite vode” kao I velika konstrukcija stepeništa što je nekada sa železničke stanice, omanje tipske zgrade, posetioce vodilo u park, podignute su 1929. godine, a početkom VII decenije potpuno srušene I zaboravljene.

Manjim graditeljskim poduhvatima u parku priključuju se I zidane kapije, lukovi, koji najavljuju ulazak u park. Na centru Banje Koviljače je velika, trodelna ulazna kapija zidana kao I druge od krupnih komada sige. Potom dve masivnije jednodelne kapije koje sa glavnog puta vode do “Kur salona”, te na kraju jedna manja, pešačka kapija na starom ulazu u park, zvanom “Jablanovi”, u neposrednoj blizini stare železničke stanice. Sve kapije su podignute, kako je na njima zabeleženo 1933. godine.

Kafane I gostionice u Banji Koviljači postojale su još tokom XIX veka. Kada je počela ekspanzija parka I okolnog naselja, ugostiteljski objekti nastajali su u isto vreme sa hotelima I pansionima I uglavnom su gradjene trudom skromnog privatnog kapitala. Početkom II decenije u Banji Koviljači pored kafane u hotelu “Podrinje”, centralnom mestu javnog života banje, u neposrednoj okolini postojale su još dve velike gostionice, kasnije srušene:”Ježdića han”, prizemna kuća sa 18 soba za izdavanje, I gostionica “Bojić”, sa 20 soba. Svi docnije izgradjeni hoteli, veće vile I posebno “Kur salon”, imale su velike I čuvene kafane I restorane. Kafane u Banji Koviljači izmedju 2 svetska rata bile su u sezoni omiljena mesta izlaska banjskih gostiju. Većinom su bile smeštene u osposobljenim privatnim kućama koje su se uglavnom nalazile preko puta parka:”Jadar”, “Šumadija”, “Belje” I “Srbija” koja je bila I jedina spratna zgrada sa sobama za izdavanje. Nijedan od tih objekata nije preživeo urbanizaciju Banje Koviljače.

Od objekata narodnog graditeljstva u neposrednoj blizini parka, na strmim padinama Gučeva, česta je pojava dobro očuvanih ambara za žito, koji ponekad potiču još iz prve decenije XX veka. Stare stambene kuće gradjene od drveta I kamena, pokrivenom opekom danas su potpuno iščezle. Nekada je tih tzv. “Belih kuća”, u Banji Koviljači bilo u velikom broju tako da su ih svi posetioci I putopisci pamtili I pominjali.

Period posle II svetskog rata karakteriše kontinuirano prisustvo više radova arh. Mihajla Mitrovića, koji su gradjeni u širokom vremenskom periodu. Mihajlo Mitrović je kao mladi arhitekta učestovao u izradi prvog urbanističkog plana u Banji Koviljači. Prvi od objekata koji u Banji Koviljači projektuje I gradi bila je porodična kuća (tzv. Viskozina) iz 1957. godine, na kojoj je upečatljiva veza sa lokalnom tradicijom I impresivan bočni zid izveden od kamenih oblutaka. “Stacionar UN”, M. Mitrović projektuje 1964. godine a za njega dobija I republičku nagradu “Borba” za 1967. godinu. Odmaralište “Gučevo” iz 1966. godine sa svojim strmim krovnim kosinama blisko je projektu “Omorika” na Tari, koji je arhitekta projektovao tih godina. Kafe poslastičarnica (“Švajcarija”) u banjskom parku, nastala je 1980. godine. Hotel “Podrinje”, prvi veliki javni objekat u banjskom kompleksu, znatno je propao I odlučeno je da se gradi novi. Arh. m. Mitrović hotel gradi izmedju 1982. i1985. Godine primenjujući originalan sistem totalne rekonstrukcije ostavljajući pri tom nepromenjenu jedino glavnu fasadu prema parku. Stambeno poslovni centar “Zora”, podignut na mestu istoimene vile, poslednje je izvedeno delo arh. Mihajla Mitrovića.

I pored dugog perioda nebrige, objekti stare gradnje su uglavnom dobro očuvani, mada su pojedini zbog neadekvatnog korišćenja u vrlo zapuštenom stanju. U poslednjih nekoliko godina, primetno je interesovanje kako stručnjaka tako I gradjana da se zaustavi dalja devastacija banjskih zgrada.

Izvori:

1. Vladimir Mitrović, Topografija graditeljskog nasledja Banje Koviljače.

2. V. Šolaja, A. Magdić, Inžinjeri u Knjaževstvu/Kraljevini Srbiji od 1834. godine do završetka I svetskog rata.

3. S. Petrović, Banja Koviljača, njezina okolina I lekovitost.

4. B. Nestorović, Pregled spomenika arhitekture u Srbiji XIX veka.

5. S. Maksić, Vrhunske ličnosti srpskog graditeljstva u XX veku.

6. Aleksandar Kadijević, Beogradski opus Milana Minića.

7. Momir Lečić, Izgradnja I obnova crkava I manastira od 1920-1970.

8. Stevan Stanković, Monografija opštine Loznica.